Tình hình thực thi chính sách cạnh tranh của Việt Nam giai đoạn 2021–2025
Thứ Hai, 24/08/2026
Trong khuôn khổ chuẩn bị cho Cuộc rà soát chính sách thương mại lần thứ ba của Việt Nam tại WTO (TPR3) năm 2026, Việt Nam tiếp tục rà soát, cập nhật và hoàn thiện thông tin về các chính sách, biện pháp thương mại và khuôn khổ pháp luật có liên quan nhằm phản ánh toàn diện tình hình thực thi các cam kết WTO cũng như những thay đổi trong chính sách thương mại của Việt Nam trong giai đoạn rà soát (2021 -2025), qua đó tạo cơ sở tiếp tục hoàn thiện chính sách thương mại theo hướng ổn định, minh bạch và phù hợp với các quy định của WTO. Trong số các nội dung được rà soát, tình hình thực thi chính sách cạnh tranh của Việt Nam là một nội dung đáng chú ý, gắn với quá trình hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả của môi trường cạnh tranh trong nền kinh tế
Bối cảnh kinh tế và yêu cầu hoàn thiện chính sách cạnh tranh
Là một nền kinh tế trọng yếu trong mạng lưới cung ứng toàn cầu và với độ mở thương mại lớn, áp lực cạnh tranh trên thị trường nội địa ngày càng gia tăng, Việt Nam cần một cơ chế kiểm soát thị trường hiệu quả nhằm bảo vệ trật tự cạnh tranh lành mạnh. Trên cơ sở này, Việt Nam không chỉ cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc không phân biệt đối xử (MFN/NT) theo cam kết WTO mà còn phải chủ động hoàn thiện chính sách cạnh tranh trong nước. Việc duy trì bình đẳng, kiểm soát tốt các hành vi lạm dụng độc quyền, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và tập trung kinh tế (M&A) không chỉ là nghĩa vụ quốc tế phục vụ Phiên rà soát chính sách thương mại (TPR) lần thứ 3 mà còn là động lực cốt lõi để nâng cao năng lực nội tại của doanh nghiệp Việt Nam.
Kiện toàn thể chế và thống nhất mô hình cơ quan cạnh tranh duy nhất
Trước năm 2023, bộ máy quản lý và thực thi cạnh tranh tại Việt Nam hoạt động theo mô hình phân tán giữa Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng và Hội đồng Cạnh tranh. Bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt xảy ra vào ngày 01/4/2023, khi Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (UBCTQG) chính thức đi vào hoạt động theo Nghị định số 03/2023/NĐ-CP của Chính phủ.
Cụ thể, UBCTQG là cơ quan trực thuộc Bộ Công Thương, nắm giữ thẩm quyền toàn diện trong việc tiến hành tố tụng cạnh tranh, kiểm soát tập trung kinh tế, quyết định miễn trừ cho thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm, và giải quyết khiếu nại các quyết định xử lý vụ việc. Đồng thời, cơ quan này tham mưu quản lý nhà nước về cạnh tranh, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và quản lý kinh doanh đa cấp. Thành viên của UBCTQG do Thủ tướng Chính phủ bổ nhiệm và miễn nhiệm dựa trên đề nghị của Bộ trưởng Bộ Công Thương.
Về thể chế cạnh tranh, Việt Nam quán triệt nguyên tắc bình đẳng pháp lý. Luật Cạnh tranh 2018 áp dụng chung cho mọi chủ thể hoạt động trên thị trường và không có bất kỳ thay đổi hay ngoại lệ miễn trừ nào được ban hành gần đây đối với các Doanh nghiệp Nhà nước (SOEs).
Không chỉ vậy, ngày 12/06/2025, Chính phủ ban hành Nghị định số 146/2025/NĐ-CP về phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại. Theo đó, một số thủ tục hành chính liên quan đến tiếp nhận, xử lý hồ sơ đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung và giám sát hoạt động bán hàng đa cấp đã được giao về cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện nhằm giảm tải áp lực cho trung ương và tăng tính sát sao tại địa phương.
Sự tương hỗ giữa pháp luật bảo vệ người tiêu dùng và chính sách cạnh tranh
Một điểm nổi bật trong chính sách cạnh tranh giai đoạn 2021–2025 là sự phối hợp chặt chẽ với khung pháp lý bảo vệ người tiêu dùng. Sự ra đời của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2024, thay thế Luật năm 2010) cùng Nghị định số 55/2024/NĐ-CP đã gián tiếp thiết lập các quy chuẩn hành vi lành mạnh cho doanh nghiệp:
- Minh bạch nghĩa vụ cung cấp thông tin: Doanh nghiệp bắt buộc phải cung cấp thông tin sản phẩm, dịch vụ và điều khoản giao dịch một cách chính xác, đầy đủ. Quy định này đặc biệt thắt chặt đối với các giao dịch từ xa, giao dịch trên không gian mạng và giao dịch thông qua người có ảnh hưởng (influencers). Việc ngăn chặn thông tin sai lệch giúp loại bỏ các hành vi lừa dối khách hàng, buộc các doanh nghiệp phải cạnh tranh thực chất bằng chất lượng và giá cả.
- Kiểm soát nền tảng số và thương mại điện tử: Luật quy định rõ trách nhiệm của các đơn vị thiết lập và vận hành nền tảng số trung gian hoặc nền tảng trực tuyến lớn. Các doanh nghiệp này phải thực hiện xác thực danh tính người bán, minh bạch thuật toán hướng quảng cáo, lưu trữ thông tin quảng cáo và định kỳ đánh giá giải pháp tự động (AI). Quy định này ngăn chặn hiệu quả các hành vi cạnh tranh không lành mạnh và độc quyền nhóm trên môi trường số.
- Phòng ngừa rủi ro từ hàng hóa khuyết tật: Quy định phân loại sản phẩm lỗi thành Nhóm A và Nhóm B dựa trên mức độ nguy hiểm đã buộc doanh nghiệp phải chủ động xây dựng chương trình thu hồi sản phẩm khuyết tật. Cơ chế này ngăn chặn việc trốn tránh trách nhiệm của các nhà sản xuất, bảo đảm tính minh bạch cao của thị trường.
Hệ thống văn bản hướng dẫn đi kèm như Nghị định số 24/2025/NĐ-CP (xử phạt vi phạm hành chính trong thương mại và bảo vệ người tiêu dùng) và Thông tư số 42/2025/TT-BCT (về danh mục hàng hóa thiết yếu đăng ký hợp đồng mẫu) đã hoàn thiện đồng bộ công cụ quản lý, đồng thời bảo đảm không phân biệt đối xử giữa nhà đầu tư trong nước và nước ngoài.
Thực tế thực thi cạnh tranh và xử lý vi phạm
Hoạt động thực thi pháp luật cạnh tranh của Việt Nam trong giai đoạn này ghi nhận những số liệu thống kê rõ nét, thể hiện sự giám sát ngày càng chặt chẽ đối với các giao dịch thương mại trên thị trường:
- Giám sát Tập trung Kinh tế (M&A): Số lượng hồ sơ thông báo sáp nhập và mua lại gửi đến UBCTQG có xu hướng gia tăng mạnh mẽ qua các năm, phản ánh sự sôi động của thị trường đầu tư. Cụ thể, số vụ thông báo sáp nhập đạt 183 vụ vào năm 2023, tiếp tục tăng lên 197 vụ năm 2024 và đạt mức kỷ lục 285 vụ vào năm 2025. Số vụ việc hoàn thành thẩm định thực tế lần lượt là 183 vụ (2023), 197 vụ (2024) và 214 vụ (2025). Đáng chú ý, năm 2024, cơ quan cạnh tranh đã phát hiện và hoàn thành xử lý 01 vụ việc vi phạm nghiêm trọng quy định về việc không thông báo tập trung kinh tế trước khi thực hiện giao dịch.
- Điều tra hành vi cạnh tranh không lành mạnh: Hoạt động chống cạnh tranh không lành mạnh được đẩy mạnh khi số vụ việc bị khởi xướng điều tra tăng từ 0 vụ (năm 2023) lên 8 vụ (năm 2024) và đạt 13 vụ vào năm 2025. Số vụ việc được cơ quan cạnh tranh xử lý hoàn thành tương ứng là 0 vụ (2023), 8 vụ (2024) và 12 vụ (2025).
- Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh: Sau hai năm liên tiếp (2023 và 2024) không khởi xướng vụ việc nào, đến năm 2025, UBCTQG đã chính thức khởi xướng điều tra 01 vụ việc liên quan đến thỏa thuận hạn chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trên thị trường. Trong khi đó, các vụ việc liên quan đến lạm dụng vị thế thống lĩnh thị trường chưa ghi nhận vụ khởi xướng điều tra nào trong cả 3 năm.
- Mức phạt vi phạm hành chính: Hiệu lực răn đe của pháp luật cạnh tranh được củng cố khi tổng số tiền phạt áp dụng tăng trưởng vượt bậc. Năm 2023, số tiền phạt ghi nhận là 0 VND, nhưng đã vọt lên mức 2.223.982.880 VND trong năm 2024 và duy trì ở mức cao 2.400.000.000 VND vào năm 2025. Đặc biệt, không có bất kỳ khiếu nại hay phán quyết tư pháp đảo ngược nào đối với các quyết định xử lý của cơ quan cạnh tranh trong giai đoạn này.
Đẩy mạnh hợp tác quốc tế về chính sách cạnh tranh
Trong bối cảnh hội nhập, cạnh tranh thương mại thường có tính chất xuyên biên giới. Để nâng cao năng lực thực thi và phối hợp xử lý, UBCTQG đã thiết lập nhiều mối quan hệ đối tác đa phương và song phương chặt chẽ từ năm 2021 đến nay, điển hình như với Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Úc (ACCC); Ủy ban Thương mại Công bằng Hàn Quốc (KFTC); Tổng cục Giám sát thị trường quốc gia Trung Quốc (SAMR). Đặc biệt, việc ký kết Hiệp định Khung ASEAN về Cạnh tranh vào ngày 30/9/2025 đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực điều phối và xử trị các hành vi hạn chế cạnh tranh trong khu vực Đông Nam Á.
Những thách thức lớn trong thực thi chính sách cạnh tranh tại Việt Nam
Mặc dù đã đạt được nhiều tiến bộ về tổ chức bộ máy và hoàn thiện pháp luật, công tác thực thi chính sách cạnh tranh của Việt Nam vẫn còn một số thách thức, như thiếu hụt nguồn nhân lực có chuyên môn sâu, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ số, tài chính và kinh tế học cạnh tranh. Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh của kinh tế số, tính phức tạp của các giao dịch và mô hình kinh doanh mới gây khó khăn cho việc thu thập dữ liệu, chứng cứ và xác định hành vi hạn chế cạnh tranh. Nhận thức và mức độ tự giác tuân thủ pháp luật cạnh tranh của doanh nghiệp cũng cần tiếp tục được nâng cao.
|
Rà soát chính sách thương mại (Trade Policy Review – TPR) là cơ chế minh bạch của WTO, trong đó chính sách và thực tiễn thương mại của các Thành viên được rà soát định kỳ, tạo diễn đàn để các Thành viên trao đổi, đặt câu hỏi và đánh giá về chính sách thương mại của nhau. Việt Nam đã thực hiện hai kỳ TPR, lần thứ nhất vào năm 2013 và lần thứ hai vào năm 2021. Năm 2026 đánh dấu kỳ TPR lần thứ ba của Việt Nam, là dịp để Việt Nam cập nhật toàn diện những thay đổi trong chính sách thương mại, đồng thời trao đổi với các Thành viên WTO về quá trình thực thi các cam kết và định hướng chính sách trong giai đoạn mới. |
Nguồn: Vụ Chính sách thương mại đa biên tổng hợp
